Peter van Nistelrooij, voorzitter Noord-Brabants Archeologisch Genootschap, hoopt u op deze studiedag te mogen verwelkomen.

Om 10.30 uur opent Peter van Nistelrooij, voorzitter van het NBAG, de dag met een woord van welkom. Hij deelt mee dat de Archeologische Sectie van het Noordbrabants Genootschap verder gaat als zelfstandige stichting NBAG, samenwerkend met Erfgoed Brabant en, – zoals ook voorheen -, met Brabants Heem. Hij geeft dan het woord aan de eerste spreker.

Dr. Peter van den Broeke (Bur. Arch. en Mon. gem. Nijmegen.):
Laat-prehistorisch en inheems-Romeins aardewerk, kennis in beweging.
Hij gaat eerst in op de vraag of het gaat om handgevormd of gedraaid aardewerk, wat voor deze tijden soms moeilijk te onderscheiden is. Van dolia bijv. is alleen de rand gedraaid. Na 70 n.Chr. overheerst gedraaid aardewerk en in de laat-Romeinse tijd zien we weer veel handgevormd, samenhangend met immigratie.
Dan volgen de vragen: a. hoe oud is het? b. waar is het voor gebruikt? en c. wat is de kenniswinst sinds 1973? Verwers, G.J. 1972: Das Kamps Veld in Haps in Neolithikum, Bronzezeit und Eisenzeit, Leiden, (tevens proefschrift Rijksuniversiteit Leiden 1973).
a. Hoe oud?
Vorm en versiering van belang, die waren onderhevig aan mode.
C14: als aardewerk is gevonden bij organisch materiaal (skelet). Hierbij zijn vooral in de periode 800 – 400 v.Chr. de marges erg ruim.
Nieuwe dateringstechniek (Rehydroxylatie-methode/ RHX-methode), gebaseerd op aan klei gebonden water. Het chemisch gebonden water in de klei verdwijnt bij het bakken van de klei tot aardewerk. In de loop van de tijd neemt het aardewerk dit water weer heel langzaam op. Wordt geijkt aan materiaal van bekende ouderdom. Kleine onzekerheidsmarge. Werkt tot 10.000 BP. Hiermee kunnen ook vervalsingen worden opgespoord.
b. Gebruik?
Chemisch onderzoek van organische resten toont bijv. vetresten aan. Zo weten we dat 4500 v.Chr. op de Britse eilanden al zuivel werd gebruikt.
De rol in (graf)rituelen. Soms vinden we scherven van verschillende kleur die toch passen, een deel is dan secundair verbrand, mogelijk bij een crematie. Ook wordt gedacht aan verlatingsrituelen, zoals bij paalgaten met een grote inhoud aan scherven maar zonder houtskool. Eerst is dus de paal verwijderd, daarna heeft depositie plaatsgevonden. Betekenis?
c. Kenniswinst sinds 1973?
Datering m.b.v. verschralingsmateriaal, vooral voor 800 v -200 n.Chr. Ten zuiden van de Rijn werd steeds minder minerale verschraling toegepast. Uitz. 5e – 6e eeuw door immigratie van over de Rijn.
Bij verschraling met organisch materiaal blijven na het bakken poriën over. Later ook verschraling met schelpgruis, vooral in het rivierengebied.
Nieuwe kennis over vormen, zoals van randen van lage schalen.
Bij Marne-aardewerk is de term lappenschaal vervangen door lobbenschaal.
Kalenderbergversiering (Haps) is hier anders dan in Duitsland. De typesite van dit aardewerk is de Kalenberg bij Wenen.
Na afloop van deze rijk geïllustreerde lezing volgt nog een vraag naar de herkomst van de klei. Met een driehoeksdiagram laat de spreker zien dat m.b.v. mineralenspectra (zoals al, mg en mn) de herkomst kan worden bepaald.

Om 11.45 uur is het woord aan dr. Harry van Enckevort (Bur. Arch. en Mon. Gem. Nijmegen):
Romeins aardewerk, wat kun je ermee?
Hij behandelt vooral de 1e t/m 3e eeuw. Hij bespreekt de rijke vulling van een latrine op het Kops Plateau van rond het begin van de jaartelling. Scherven van amforen die van ver werden aangevoerd met vissaus , olijven, dadels, zelfs lijsters, in een militaire context. Hij maakt onderscheid tussen transport- en tafelaardewerk. Rond deze tijd was in Nijmegen de eerste pottenbakkersoven. In 40 n.Chr. begint de productie in Keulen.
Na de Bataafse opstand (69 n.Chr.) verandert er veel, tot dan was het militair gebied, in 85 werd de provincie Germania Inferior gesticht. In Nijmegen neemt de productie toe, evenals in secundaire centra als Cuijk en Halder (St.-Michielsgestel). Dit laatste houdt al in de 2e eeuw op. We krijgen diverse voorbeelden te zien.
In de 2e eeuw verdwijnt ook op het platteland het handgevormde aardewerk, zo blijkt uit grafvondsten. Spreker toont veel voorbeelden zoals een zeldzame terra sigillata inktpot uit de 3e eeuw en een biberon (zuigfles voor baby’s). Hij laat een kaart zien met productiecentra waarop ook Bergen op Zoom.
Olielampjes waren er in alle soorten en maten, ook beeldjes en maskers. Een groep voorwerpen wordt geïnterpreteerd als souvenirs, zoals een spreukbeker uit Trier. (Hierover is in de literatuur nog niets te vinden.) Borden, potten enz. uit grafvondsten blijken gevuld geweest te zijn.
Tenslotte komt de vraag aan de orde: wat kun je ermee? ( Hiddink, H.A. 2010: Romeins aardewerk van de Zuid-Nederlandse zandgronden uit de reeks Materiaal en Methoden nr. 2.)
Wat en hoe wordt geteld? (Zie proefschrift spreker: Gebundelde Sporen.) Aantal scherven, gewicht, max. aantal voorwerpen, estimated vessel equivalent, min. aantal exemplaren op basis van randfragmenten. Hij wijst op het probleem dat overal anders geteld wordt en dat in publicaties dikwijls niet is te vinden hoe dat precies is gebeurd. Gevolg is dat veel publicaties moeilijk te vergelijken zijn. Dat zou veel beter moeten.
Kijken naar de functie: tafelwaar, kruiken, transport en opslag, speciale voorwerpen als wrijfschalen, kaaspersen enz.
Vergelijken van nederzettingen en grafvelden. Bij de laatste ook regionale verschillen in begrafenisrituelen.
Seriële vergelijking als dateringsmiddel, bijv. ijzeren spijkers verschijnen in grafvelden in de 2e eeuw.

Voor de lunch, die van uitstekende kwaliteit blijkt te zijn, wandelen we door de ijzige wind naar Torenstraat 9 en terug.

Tegen 14.00 uur is de beurt aan drs. Ronald van Genabeek (Afd. Bouwhistorie, Arch. en Mon. gem.
’s-Hertogenbosch.):
Bekers borden en bakpannen: zes eeuwen gebruiksaardewerk uit Bossche bodem (1200 – 1800).
Hij behandelt dit aardewerk, ingedeeld in hoofdgroepen, naar periode, samenstelling, kenmerken en uitzonderingen, zoals het in Den Bosch is aangetroffen.
Andenne (900-1225): veel tuitpotten, tot de late 12e eeuw (elders later).
Pingsdorf (900-1225): kogelpotten, tuitpotten, bekers. (meer soort- dan herkomstnaam).
Proto-steengoed: veel drinkgerei en kannen.
Steengoed: vanaf ong. 1300, veel drinkgerei met zoutglazuur en ijzerengobe. Zeer divers materiaal uit veel verschillende productiecentra zoals Siegburg, Raeren en Langerwehe.
Elmpter en blauwgrijs: 1150 – 1325. Handgevormd kookgerei, onversierd en zonder glazuur, zoals kogelpotten.
Grijs- (1250 – 1525) en roodbakkend (1250 – heden) aardewerk. Locale productie. Het tweede veelal met slibversiering. Invoering van stenen haardvloeren (rond 1400) maakt pootjes aan kookgerei nodig. Pispotten vanaf 1450. Hoe jonger, des te meer versiering. Veel vondsten uit 16e eeuwse beerputten. Vanaf toen ook veel Oosterhouts aardewerk. Het keukengerei was veel eenvoudiger dan het tafelgerei.
Witbakkend: 1350 – 1900, van ijzerarme klei. Vaak loodglazuur, uit diverse productiecentra zoals Gouda, Alkmaar en Keulen.
Majolica en Faience: vanaf de 16e eeuw.
Porselein: import uit China vanaf ong. 1600.
Industrieel aardewerk: vanaf ong. 1770, eerst vooral uit Engeland.
Vanaf de 17e eeuw komt er steeds meer glas als drinkgerei i.p.v. steengoed. Dan ontstaat geleidelijk ook de thee- en koffiecultuur. In de 18e eeuw worden aardewerken bakpannen geleidelijk vervangen door metalen.
Bij al deze soorten krijgen we veel afbeeldingen te zien en grafieken over het voorkomen ervan.
Vanaf 14.40 uur worden door de sprekers drie workshops gegeven, elk twee keer zodat we er jammer genoeg maar twee van de drie kunnen bijwonen.
M.b.v. een grote hoeveelheid voorbeeldmateriaal, aangevuld met door deelnemers meegebrachte voorwerpen, wordt het in de lezingen besprokene geïllustreerd. We krijgen het materiaal te zien, we kunnen het vasthouden, voelen en bekijken. Alles in een zeer geanimeerde sfeer met veel vragen.
Harry van Enckevort benadrukt hier nogmaals de wenselijkheid om het tellen en beschrijven te uniformeren om publicaties en sites goed te kunnen vergelijken.
Met deze uitstekende lezingen en workshops en met zo’n 60 aanwezigen was deze studiedag een groot succes. Dank aan Joeske Nollen en Eugene Ball die het meeste werk voor de organisatie hebben verricht.

Namens het NBAG,

Gérard de Laat

PROGRAMMA
Tourleider:
Arnoud-Jan Bijsterveld, hoogleraar Cultuur in Brabant, Universiteit van Tilburg.

09.30 uur Vertrek vanaf NS-station Tilburg Universiteit

10.00 uur Bezoek aan de ontginningsgronden in Diessen.

De HVB is hier te gast van Fotostichting Diessen. Welkomstwoord door Ad van Doormaal, voorzitter, met daarna een diapresentatie onder de titel “Van komen en gaan: boeren op de ontginningsgronden in Diessen ± 1900 – heden”, verzorgd door Wil Vennix, Ad Reijrink en Renate Stapelbroek, die alle drie studie en onderzoek hebben gedaan naar de migratiegeschiedenis van deze streek. Direct daarop aansluitend wordt er een rondrit gemaakt langs de verschillende typen ontginningsboerderijen.

12.00 uur Bezoek aan één van die ontginningsboerderijen

Ontvangst met lunch in Logeerderij “Tussen koe en kroonluchter” (Beerseweg 1 Diessen). De HVB is daar te gast bij de familie Van der Sande.

13.45 uur Bezoek aan de Molukse Moskee An-Nur in Waalwijk

Hier wordt de HVB verwelkomd en rondgeleid door Hadji Ibrahim Lessy. Hij was indertijd nauw betrokken bij de bouw van deze moskee en is iemand die zich ook al vele jaren voor het functioneren van de moskee innen de Waalwijkse gemeenschap heeft ingespannen. .

15.00 uur Bezoek aan de Streekarchiefdienst Land van Heusden en Altena

Welkomstwoord door Hildo van Engen, streekarchivaris, met daarna een tweetal voordrachten:Wim Manuhutu, historicus en oud-directeur van Museum Maluku in Utrecht, spreekt over de ontstaansgeschiedenis van de Molukse gemeenschap in Nederland en Lienke van Hoek, communicatiewetenschapper, brengt verslag uit van de resultaten van haar onderzoek naar de manier waarop in kleinere gemeenten in Brabant migranten en de plaatselijke bevolking elkaar beleven.

16.30 uur Napraten onder het genot van een drankje

17.00 uur Terugreis naar NS -station Tilburg Universiteit (aankomst ca 17.30 uur)

Deelnamekosten:
Voor leden van de HVB (+ één introducé) € 30,– p/p en voor niet-leden: € 35,- p/p. te betalen door het verschuldigde bedrag over te maken naar bankrekening nr. 4776738 t.n.v. Historische Vereniging Brabant o.v.v.. Collegetour 2013.

Aanmelding:
Uiterlijk vóór 18 mei 2013 per e-mail (aanmelding@hvbrabant.nl) of schriftelijk (Postbus 1325, 5200BJ ’s-Hertogenbosch). Heeft u nog vragen ? Reageer snel, want het aantal zitplaatsen in de bus is beperkt. .De aanmeldingen worden bevestigd en gehonoreerd in volgorde van de ontvangen betalingen.

Willem van der Staak, voorzitter
Ria De Folter – Sebregts, secretaris

Op 20 maart jl heeft de Afdeling Bestuursrecht van de Raad van State de definitieve uitspraak gedaan over het beroep van de Steun Stichting AVKP (Archeologische vereniging Kempen en Peelland, AWN-afdeling 23) inzake het Bestemmingsplan Buitengebied Eersel. Die uitspraak erkent dat bij gangbare agrarische werkzaamheden de bodem niet dieper dan 30 cm is verstoord en dat daarom ook voor agrarische gebieden met een archeologische waarde vanaf die diepte een vergunningplicht met de daaraan verbonden archeologische onderzoeksplicht geldt.
Vergelijkbare uitspraken zijn door de Afdeling Bestuursrecht reeds eerder gedaan zoals de uitspraken 200509593/1 (Tiel), 200801932/1/R1 (Westvoorne) 201109825/1/R319 (Woudrichem)

Voor heemkundekringen is dit een belangrijke uitspraak. U kunt daar bij de beoordeling van bestemmingsplannen gebruik van maken. U kunt uw eigen gemeente bij de voorbereiding van bestemmingsplannen, al op voorhand hierop op wijzen. Wanneer een gemeente in de planregels zich niet aan die grens van 30 cm houdt, zonder nader onderzoek naar de mate van verstoring, kunt u zienswijzen inbrengen en daarbij naar deze uitspraken van de Raad van State verwijzen.
De Monumentenfederatie Noord Brabant stuurt een brief naar alle gemeenten om hen ook op deze uitspraak te wijzen. De gemeenten zijn dus geïnformeerd.

Wie hier meer over wil weten of advies wil bij het indienen van zienswijzen kan contact opnemen met de Werkgroep Ruimtelijke ordening van de AVKP (vdrijdt@iae.nl)

Toelichting op de recente uitspraak inzake Eersel
Het bestemmingsplan bevat als regels dat voor agrarische gebieden zonder esdek met een archeologische waarden bij een bouw- en aanlegactiviteiten vanaf 50 cm een omgevingsvergunning nodig is. Dit in afwijking van de regels voor niet agrarische gebieden, ook zonder esdek, waar vanaf een verstoringsdiepte van 30 cm een archeologische onderzoeksplicht geldt. De motivering hiervoor van de gemeente is dat in agrarische gebieden de bodem reeds tot 50 cm verstoord is. De Stichting Steun AVKP bestrijdt dat, bij gangbare agrarische werkzaamheden wordt de bouwvoorn niet dieper dan 25 tot 20 cm verstoord. Archeologische vindplaatsen liggen vaak op 30 en 50 cm, zo blijkt uit eerdere onderzoeken. Bij een vrijstelling tot 50 cm is er een groot risico dat archeologische waarden ongezien verloren gaan.
De ABRvS oordeelt dat dit beroep gegrond is.

De Afdeling volgt het standpunt van de raad dat normale agrarische werkzaamheden tot 50 cm diepte gaan en dat daarom kan worden aangenomen dat die agrarische gronden in het verleden al tot op 50 cm onder het bestaande maaiveld zijn verstoord, niet. Hierbij neemt de Afdeling in aanmerking dat de grondwerkzaamheden dieper dan 30 cm die de raad ter zitting als voorbeeld heeft genoemd, te weten het scheuren van grond en het aanleggen van drainage, door de Afdeling eerder slechts als niet-reguliere, incidentele werkzaamheden in de agrarische bedrijfsvoering zijn gekwalificeerd. In het geval van de aanleg van drainage is, zo heeft de Afdeling eerder overwogen, de bodem slechts verstoord ter plaatse van de drainagebuizen zodat in zo’n geval niet voor het gehele perceel kan worden aangenomen dat de bodem tot 50 cm onder het bestaande maaiveld is verstoord.
In een tussentijdse uitspraak (18-11-2011) had de ABRvS reeds bepaald dat de gemeenteraad van Eersel nader zou moeten onderzoeken in hoeverre in agrarische gebieden de bodem tussen 30 en 50 cm is verstoord. Dit heeft de gemeente niet gedaan.

De ABRvS oordeelt dat de planregels voor de gronden met een agrarische bestemming waarbij als grens voor vergunningplichten en de daaraan verbonden archeologische onderzoeksplicht in strijd is met artikel 3:2 van de Awb. De betreffende besluiten van de gemeente waarbij voor agrarische gebieden een uitzondering wordt gemaakt voor de vergunningplichten, dient te worden vernietigd.
(Uitspraken 200908600/1/R4 en 201205452/1/R4).

Programma:
9.15 uur Ontvangst
9.45 uur Opening bijeenkomst door Charles de Mooij, directeur Het Noordbrabants Museum
Brigite van Haaften-Harkema, gedeputeerde Cultuur en Samenleving in de provincie Noord-Brabant
Gastspreker Willem-Jan Joachems, journalist en historicus
Gastheer Patrick Timmermans, directeur Erfgoed Brabant
10.45-11.30 Verdiepingsessie eerste ronde
11.45-12.30 Verdiepingsessie tweede ronde
12.30-13.30 Lunch en ontmoeting
13.30-14.30 Rondleidingen door Het Noordbrabants Museum of Stedelijk Museum ‘s-Hertogenbosch
14.30-15.00 Afsluitende borrel

Verdieping 1
Traditie ontmoet technologie
Cris Kremers
De Brabant Cloud geeft een geheel nieuwe kijk op het duurzaam ontsluiten van culturele erfgoedinformatie. Aan de hand van praktijkvoorbeelden uit musea en heemkundekringen wordt een kijkje in de toekomst gegeven.

Verdieping 2
Collectie vindt bestemming
Roeli Broekhuis
Onlangs heeft de Raad voor Cultuur advies uitgebracht over de vernieuwing van het museumbestel. Sleutelwoord is ‘verbinden’: collecties verbinden, instellingen verbinden, overheden verbinden. Samen keuzes maken in wat we bewaren en hoe we dat doen, dat is de uitdaging waarover we met museumdirecteuren in gesprek gaan.

Verdieping 3
Project zoekt opvolger
Suzanne Hendriks en Suzanne Corthals
Hoe zorgen we ervoor dat projecten ontwikkeld binnen de erfgoedsector een meer duurzaam karakter krijgen? Vinden we aansluiting bij andere sectoren? Worden zij onze nieuwe ambassadeurs? Suzanne Hendriks vertelt over ‘Jong in Brabant’. Suzanne Corthals laat zien hoe samen met nieuwe partners de expositie Hebben&Houden projecten genereert die voor meer doelgroepen interessant zijn.

Locatie:
Museumkwartier ’s-Hertogenbosch
Ingang via Stedelijk Museum ’s-Hertogenbosch
De Mortel 4
5211 HV ‘s-Hertogenbosch

Kosten:
Aan deelname van de bijeenkomst zijn kosten verbonden. De prijs is € 35,- per deelnemer inclusief een lunch en rondleiding door het vernieuwde Het Noordbrabants Museum of Stedelijk Museum ’s-Hertogenbosch. Na aanmelding ontvangt u een factuur.

Aanmelden:
U kunt zich aanmelden via info@erfgoedbrabant.nl o.v.v. Erfgoedontmoeting 2013 en uw gegevens. Vergeet niet aan te geven naar welke twee sessies uw voorkeur uitgaat!
De uiterste aanmelddatum is 31 mei. U ontvangt een bevestiging per e-mail.

Informatie:
Monique Brederoo
e-mailadres: moniquebrederoo@erfgoedbrabant.nl
of telefoon 073 615 62 62

Routebeschrijving:
Een routebeschrijving naar het Museumkwartier vindt u op de website van het Stedelijk Museum ’s-Hertogenbosch: www.sm-s.nl

Het verhaal?
In 1613 kwamen de Gemertenaren in opstand tegen de ‘molendwang’. Zij moesten van de edele heer
hun graan op zijn molens laten malen, tegen zijn tarief. De wind was immers van hem. In een milde
maar toch gedurfde revolte stonden de Gemertenaren op tegen hun edele heer, anderhalve eeuw
voor de Franse revolutie! Onder leiding van genoemde Willem Smollers en zijn kompaan bakker Hendrik Peeters durfden de lieden van Gemert zich te verzetten tegen iets wat tot dan toe berustend werd aanvaard. Nu was met name het bakkertje leider der opstandelingen tegen wil en dank, want hij was eigenlijk geen held. Meer een bange bakker.
Onder regie van Jean Lammers en scenario van Simon van Wetten is dit Brabantse verhaal verfilmd.
Prachtige, welhaast Breugeliaanse beelden, een lichtkomische ondertoon, en een serieuze strijd tegen onrecht. Dankzij veel subsidies en vooral de belangeloze medewerking van tweehonderd mensen, bedrijven en instanties hebben we, ondanks het officiële budget van ‘slechts’ 65.000 gulden, door al die giften in natura, er een professionele film van kunnen maken. De moeite van het bekijken méér dan waard.

Met enthousiasme en betrokkenheid beginnen veel vrijwilligers aan hun vrijwilligerswerk. Dan blijkt plotseling dat het vrijwilligerswerk aan wetten en regels moet voldoen waardoor het anders moet worden uitgevoerd omdat regels bepalen dat het niet op jouw manier kan. Dat er trainingen gevolgd moeten worden, dat extra investeringen nodig zijn voor vergunningen of dat de uitvoering aan strenge regels gebonden is.

MOVISIE heeft de wetten en regels rondom vrijwilligers(-organisaties) voor u op een rij gezet. Daardoor vindt u snel welke regels van toepassing zijn voor uw situatie en gaat er geen tijd of geld verloren dat bedoeld is voor de uitvoering van het vrijwilligerswerk. U vindt het overzicht in het dossier Wet- en regelgeving op www.vrijwilligerswerk.nl.

Drie belangrijke thema’s
Er zijn een aantal belangrijke thema’s waarbij u als vrijwilligersorganisatie te maken krijgt met verschillende wet- en regelgeving: aansprakelijkheid, accommodatie, en het organiseren van evenementen.

1. Aansprakelijkheid
Omdat iedere organisatie een eigen doelgroep heeft en andere werkzaamheden doet, heeft elke heemkundekring te maken met eigen vormen van aansprakelijkheid. Een organisatie die vrijwilligers inzet in de natuur, bij fietstochten, excursies en reparaties zal moeten nadenken over aansprakelijkheid bij ongevallen.

2. Eigen accommodatie
Organisaties met een eigen accommodatie krijgen te maken met een veelheid aan wetgeving: de Wet milieubeheer en het Activiteitenbesluit waarin de algemene regels waar een gebouw moet voldoen, de tabakswet, de onroerendzaakbelasting, verschillende verzekeringen en (jawel) legionellapreventie. Worden er activiteiten gedaan met muziek dan zullen de auteursrechten geregeld moeten worden. Voor tochten zijn begeleiders met onder meer een EHBO-diploma nodig. Als u (anders dan gratis) voor bezoekers koffie en een koekje presenteert, is de drank en horecawet van toepassing en eventueel de Warenwet. En natuurlijk zijn er kosten in verband met de OZB. Ook als huurder en gebruiker krijg je te maken met de ze wetgeving.

3. Organisatie van evenementen
Organisaties die een evenement organiseren krijgen te maken het aanvragen van allerlei vergunningen en ontheffingen. De evenementenvergunning, milieuvergunning, bouwvergunning als er standjes komen of een podium, kansspelvergunning als er een rad van avontuur wordt opgesteld, drank- en horecavergunning als er een biertje geschonken wordt, vergunningen voor geluidsoverlast en licht na elf uur en een parkeervergunning voor bezoekers aan het evenement die met de auto komen. Dit is slechts een greep uit de vele vergunningen waarmee deze vrijwilligers te maken kunnen krijgen.
En meer…
Ook als je geen evenement organiseert of accommodatie hebt, zijn er wetten waar je aan moet voldoen. Regels met betrekking inkomsten, eventuele reiskosten- en vrijwilligersvergoeding, vervoer, identiteitscontrole en veiligheid. Al snel kan een kring zich verliezen in het gedoe rond het vrijwilligerswerk. Informatie over wet- en regelgeving voor het vrijwilligerswerk is beschikbaar op www.vrijwilligerswerk.nl, zoek: dossier Wet- en regelgeving. In dit dossier staat ook hoe vrijwilligers er het beste mee kunnen omgaan.
(bewerkt JFr.)